Xung đột với Iran cho thấy những tác động đáng kể tới kinh tế Mỹ khi giá cả, nhất là giá nhiên liệu tăng, làm dấy lên mối lo lạm phát và chi tiêu.
Sau 7 tuần xung đột, Reuters dẫn các nguồn phân tích cho rằng Tổng thống Mỹ Donald Trump chưa thể buộc Iran đáp ứng tất cả yêu cầu của mình. Chiến sự còn cho thấy nguy cơ về sức ép kinh tế khiến cả Mỹ và Iran phải nhanh chóng “tìm tiếng nói chung” thông qua đàm phán.
Dù Iran ngày 17/4 tuyên bố tạm thời mở lại eo biển Hormuz cho tàu thuyền, khủng hoảng Trung Đông vẫn cho thấy giới hạn trong mức độ ông Trump sẵn sàng chấp nhận thiệt hại với kinh tế Mỹ. Giá xăng tại nền kinh tế lớn nhất thế giới tăng cao, lạm phát đi lên và tỷ lệ ủng hộ giảm xuống, Tổng thống Mỹ đang chạy đua để đạt được một thỏa thuận ngoại giao nhằm hạn chế tác động trong nước.
Đến nay, Iran chịu nhiều thiệt hại về quân sự lẫn kinh tế. Nền kinh tế nước này đã chịu lạm phát lên tới gần 50% trước khi xung đột nổ ra, và giờ thêm trầm trọng hơn. Tháng trước, Ngân hàng Trung ương Iran đã phát hành tờ tiền 10 triệu rial – mệnh giá cao nhất đang lưu hành. Trước đó hồi tháng 2, cơ quan này đã ra mắt tờ 5 triệu rial – cũng là kỷ lục khi đó, phản ánh sự mất giá mạnh của nội tệ kể từ sau cuộc xung đột tháng 6 năm ngoái với Mỹ và Israel.
Tuy nhiên, theo giới phân tích, xung đột cũng tạo ra sức ép đáng kể với kinh tế toàn cầu, trong đó có Mỹ, là đợt gián đoạn nguồn cung năng lượng lớn nhất lịch sử. Theo hãng dữ liệu Kpler, từ khi chiến sự nổ ra cuối tháng 2, thị trường năng lượng toàn cầu thiệt hại khoảng 50 tỷ USD, khi 500 triệu thùng dầu thô và khí ngưng tụ không thể tiêu thụ do eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa.
Giá dầu thế giới đã tăng gấp rưỡi kể từ khi xung đột bùng phát, tác động tới giá xăng tại Mỹ, dù nước này không nhập dầu qua eo biển Hormuz. Theo dữ liệu của GasBuddy, giá xăng bình quân ở Mỹ đã vượt 4 USD một gallon (3,78 lít) trong phần lớn tháng 4. Mức này tăng gần gấp đôi trước xung đột.
Ông Trump thường tỏ ra không lo ngại trước những tác động kinh tế do chiến sự gây ra. Dù Mỹ không phụ thuộc vào lượng dầu bị gián đoạn do Iran kiểm soát eo biển Hormuz, giá năng lượng tăng mạnh vẫn tác động tới người tiêu dùng nước này.
Khảo sát công bố tuần trước của Đại học Michigan cho thấy chỉ số niềm tin tiêu dùng của người Mỹ chỉ là 47,6 điểm trong tháng 4. Đây là mức thấp kỷ lục, giảm hơn 10% so với tháng 3.
“Nhiều người tiêu dùng đổ lỗi cho xung đột tại Iran gây ra các thay đổi bất lợi cho nền kinh tế”, như lạm phát tăng tốc, bà Joanne Hsu – người phụ trách báo cáo cho biết. “Tất cả nhóm tuổi, thu nhập, quan điểm chính trị đều ghi nhận niềm tin đi xuống, phản ánh quy mô của lần giảm này”, báo cáo viết.
Cảnh báo tuần này của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) về nguy cơ suy thoái toàn cầu càng khiến triển vọng thêm ảm đạm. Tăng trưởng của Mỹ năm nay cũng được IMF ước tính còn 2,3%, giảm 0,1 điểm phần trăm so với báo cáo tháng 1.
Áp lực chấm dứt chiến sự đang ngày càng gia tăng, trong bối cảnh các nghị sĩ đảng Cộng hòa phải bảo vệ thế đa số mong manh tại Quốc hội trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11. Giới lãnh đạo Iran được cho là đã tận dụng việc kiểm soát eo biển để gây sức ép buộc Mỹ quay lại bàn đàm phán, theo Reuters.
“Ông Trump đang cảm nhận được áp lực kinh tế, đây là ‘gót chân Asin’ trong cuộc chiến do chính ông lựa chọn”, Brett Bruen – cựu cố vấn chính sách đối ngoại thời cựu Tổng thống Obama nhận định.
Người phát ngôn Nhà Trắng Kush Desai thì khẳng định dù họ thúc đẩy việc đạt thỏa thuận với Iran để tìm giải pháp “tạm thời” cho thị trường năng lượng, Mỹ “chưa bao giờ rời khỏi mục tiêu đảm bảo chi phí hợp lý và tăng trưởng kinh tế”.
Ngày 7/4, Tổng thống Mỹ thông báo lệnh ngừng bắn hai tuần với Iran. Việc ông Trump chuyển từ không kích sang ngoại giao diễn ra sau sức ép từ thị trường tài chính và một bộ phận cử tri. Một phần thiệt hại kinh tế đang đổ lên nông dân Mỹ – nhóm cử tri quan trọng của tổng thống, khi nguồn cung phân bón bị gián đoạn do eo biển Hormuz bị phong tỏa. Giá vé máy bay cũng đắt đỏ vì chi phí nhiên liệu tăng vọt.
Dù vậy, giá dầu thế giới giảm mạnh và thị trường tài chính Mỹ tiếp tục khởi sắc phiên 17/4 sau khi Iran tuyên bố eo biển sẽ mở trong thời gian còn lại của thỏa thuận ngừng bắn giữa Israel và Lebanon.
Ông Trump sau đó nhanh chóng tuyên bố tuyến hàng hải này an toàn, đồng thời cho biết một thỏa thuận với Iran đang được hoàn tất, chủ yếu theo điều kiện của Mỹ.
Theo các nguồn tin của Reuters, hai bên vẫn còn những khác biệt cần giải quyết. Một quan chức cấp cao trong chính quyền ông Trump cho biết Mỹ duy trì “một số lằn ranh đỏ” trong đàm phán với Iran. Trong khi đó, ngày 18/4 – một ngày sau tuyên bố mở cửa eo biển Hormuz, Iran tái áp đặt hạn chế với tuyến hàng hải này.
Các chuyên gia cảnh báo ngay cả khi chiến sự sớm kết thúc, thiệt hại kinh tế có thể mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm mới khắc phục được. Đây là lý do sau khi xung đột Nga – Ukraine nổ ra năm 2022, cựu Tổng thống Mỹ Joe Biden rất thận trọng với việc áp trừng phạt ngành năng lượng Nga, do lo ngại làm giảm nguồn cung dầu và khiến giá xăng tại Mỹ tăng.
Tổng thống Trump cũng tỏ ra nhạy cảm trước những chỉ trích rằng chính sách của ông khiến giá cả tăng. Một ví dụ là việc ông giảm thuế nhập khẩu với Trung Quốc năm ngoái, sau khi Bắc Kinh trả đũa. Ông chiến thắng cuộc bầu cử năm 2024 nhờ cam kết hạ giá xăng và lạm phát.
Nhưng lần này, tác động của xung đột lan rộng hơn nhiều. Các quốc gia châu Âu đang phàn nàn vì phải gánh tác động kinh tế lớn từ chiến sự mà họ không mong muốn.
Các nước Arab ở vùng Vịnh cũng muốn xung đột sớm kết thúc, nhưng sẽ không hài lòng nếu ông Trump đạt thỏa thuận mà không có điều khoản đảm bảo an ninh cho họ. “Sự kết thúc của xung đột này không nên tạo ra bất ổn kéo dài trong khu vực”, Anwar Gargash – cố vấn ngoại giao của Tổng thống UAE cảnh báo.
Nhiều cử tri vẫn đứng về phía ông Trump. Trong cuộc khảo sát mới nhất của CNN thực hiện cuối tháng 3, tỷ lệ ủng hộ tổng thống là 35%. Trong đó, 31% đồng tình cách ông Trump điều hành nền kinh tế, 27% hài lòng việc ông giải quyết lạm phát. Dù vậy, các số liệu này đều giảm so với đầu năm. Ngày càng có nhiều nghi ngờ về khả năng ông giúp đảng Cộng hòa giành lại vị thế, đặc biệt với cử tri độc lập, trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, theo CNN.
Vòng đàm phán đầu tiên giữa Mỹ và Iran tại Islamabad, Pakistan gần đây đã kết thúc mà không thỏa thuận nào được đưa ra. Tuy nhiên, cả hai bên đều để ngỏ khả năng thỏa hiệp và có thể nối lại đàm phán trong những ngày tới. Với Iran, Sune Engel Rasmussen, nhà phân tích của WSJ, cho rằng những thiệt hại mà nước này gánh chịu qua cuộc xung đột hiện tại và nhu cầu tái thiết, phục hồi nền kinh tế có thể trở thành áp lực khiến họ phải cân nhắc khả năng thỏa hiệp trong thời gian tới.
Hà Thu (theo Reuters, AFP, CNN)